KORTE BIOGRAFIE (1200-1268)

Wie is toch die Beatrijs van Nazareth,
die mensen achthonderd jaar later nog kan boeien
door haar 'Seven manieren van heileger Minnen'
en door haar 'Vita', haar levensverhaal,
samengesteld door de biechtvader van de abdij Nazareth
op basis van Beatrijs' aantekenboek?
Zij is een vrouw, gefascineerd en gegrepen door de liefde tot God,
die weet hoezeer zijzelf door Hem wordt bemind.

Beatrijs wordt geboren in 1200 in Tienen. Haar ouders zijn gegoede burgers. Beatrijs is de jongste van zes kinderen en de lievelingsdochter van haar vader Bartholomeüs.

Als vijfjarige kent zij de psalmen uit het hoofd en haar moeder Geertrui wil haar dan al naar school sturen. Toen haar moeder echter twee jaar later sterft, vertrouwt haar vader haar toe aan een groepje begijnen te Zoutleeuw, waar zij wordt onderwezen in de 'artes liberales' van die tijd en waar ze ook Latijn leert.

Op tienjarige leeftijd vinden we haar in de kloosterschool van de abdij Bloemendael, nabij Waver, waar ze haar verdere intellectuele vorming ontvangt. Haar vader beheert de pachtgelden en andere inkomsten van deze abdij. Het is een benedictinessenabdij die, onder de leiding van abdis Genta en met de steun van Beatrijs’ vader, overgaat naar de cisterciënzerorde, een overgang die in 1218 officieel goedgekeurd wordt. Op vijftienjarige leeftijd vraagt ze om daar novice te mogen worden. Ze wordt toegelaten. Een jaar later, op 16 april 1216 doet ze professie. Kort daarna wordt Beatrijs naar Rameia gestuurd om zich te bekwamen in de schrijfkunst en de verluchtingskunst in het beroemde scriptorium. Hoewel Beatrijs' verblijf daar slechts een jaar duurt, wordt het een belangrijke periode voor haar. Zij ontmoet daar Ida van Nijvel met wie zij een diepe geestelijke vriendschap sluit, die duurt tot Ida's overlijden in 1231. Ida is slechts drie jaar ouder dan Beatrijs, maar ze beschouwt haar toch als haar geestelijke moeder.

Wanneer Beatrijs na haar verblijf terugkeert naar Bloemendael, hebben haar vader Bartholomeüs en haar broer Wicbert zich als lekenbroeders verbonden met de abdij. Haar zussen Christina en Sybille waren in 1215 toegetreden tot dezelfde abdij.

In 1221 wordt het klooster Maagdendael voor monialen te Oplinter gesticht. Beatrijs wordt daar, met vader, broer en zussen en enkele andere communiteitsleden naar toe gezonden.

In 1235 begint haar vader andermaal aan de plannen voor een nieuwe stichting, de cisterciënzerinnenabdij Nazareth, gelegen bij Lier. In 1236 verzoekt de abdij – gelijktijdig met die van Soleilmont – om opgenomen te worden in de Orde van Cîteaux.

In mei van datzelfde jaar verhuist Beatrijs met haar medezusters, haar vader en broer naar het nieuwe klooster. Er komen spoedig nieuwe kandidaten. Beatrijs wordt aangezocht om hun novicenmeesteres te zijn.

Een jaar na aankomst wordt er een abdis gekozen en Beatrijs wordt tot priorin benoemd. Ze blijft dat ambt vervullen tot aan haar dood. Op Kerstmis 1267 wordt ze ziek en op 29 augustus 1268 overlijdt ze. Ze is achtenzestig jaar oud.

Omstreeks 1250 redigeert Beatrijs haar
'Seven manieren van heileger Minnen',
haar groots avontuur met de Minne,
haar avontuur met God.
Zij kijkt op haar leven terug
en componeert van daaruit haar minnelied.

SEVEN MANIEREN VAN MINNE

Een mystieke tekst

Van de hand van Beatrijs is ons slechts één tekst overgeleverd. Dit ene traktaat van haar is echter een meesterwerk uit de mystieke literatuur.

Volgens de jezuïet Albert Deblaere (1916-1994), één van de beste kenners van de Nederlandse mystieke literatuur, gaat het bij de christelijke mystiek wezenlijk om een directe en passieve ervaring van Gods tegenwoordigheid. Men kan in deze omschrijving vier elementen onderscheiden: het gaat om een ervaring en niet om een overweging of een redenering. Vervolgens is er in deze definitie sprake van een ervaring van God, die rechtstreeks verloopt. God bedient zich niet van een woord, een beeld of een medemens om iets van zichzelf mee te delen, maar doet dit rechtstreeks; Hij neemt a.h.w. een binnenweg. Tenslotte is de ervaring passief; de ervaring overkomt de mens volkomen onverwacht, zonder dat hij erop voorbereid was.

Het woord ‘mystiek’ waarmee men een dergelijke ervaring omschrijft, dateert van de vijftiende eeuw. Daarvóór sprak men van ‘contemplatio’ of ‘Godschouwend leven’.

Bij het lezen van een mystieke tekst is het belangrijk te beseffen dat een mystieke auteur niet onmiddellijk didactische bedoelingen heeft. Het gaat er niet om niet-mystieke lezers te leren hoe men tot mystiek komt. Een mystieke ervaring is helemaal afhankelijk van Gods initiatief. Iedere lezer daarentegen die gevoelig is voor schoonheid en die in staat is deze te bewonderen, kan een mystieke tekst zoals die van Beatrijs lezen.

HPIM0835.JPG (1740852 bytes)

Zowel bij Beatrijs als bij Hadewych slaat het woord ‘minne’ op de liefde tussen God en mens. Intermenselijke liefde kan in het Middelnederlands ook met dit woord aangeduid worden (cf. profane minnepoëzie) maar in de tekst van Beatrijs heeft het begrip minne een uitdrukkelijk religieuze betekenis.

Structuur van de tekst

De structuur van de Seven manieren van minne kan men best voorstellen als drie tweeluiken, voorafgegaan door een inleiding.

De ‘eerste wijze’ van minne beschrijft het fundament van het hele traktaat : het verlangen, te leven volgens het Beeld en de Gelijkenis waartoe de ziel geschapen is, een verlangen dat voortkomt uit minne en dat gericht is op de adel, de zuiverheid en de vrijheid van de mens.

De ‘tweede wijze’ bestaat in het beminnen zonder maat en zonder loon, boven elke menselijke berekening uit. De echte liefde tot God is niet gebaseerd op berekening.

De ‘derde wijze’ is de keerzijde van dit verlangen. God zo beminnen gaat de menselijke capaciteit te boven. Niettemin bedaart het verlangen niet.

De ‘vierde wijze’ beschrijft de onverwachte mystieke ervaring. God zelf neemt plots het initiatief en doet onverwacht zijn nabijheid voelen (een directe en passieve ervaring van Gods tegenwoordigheid).

De ‘vijfde wijze’ is de keerzijde van deze ervaring: een woedende storm, een oerverlangen. De mens heeft een liefde ervaren die hij niet voor mogelijk hield, en dat wekt een onstilbaar verlangen tot wederliefde.

De ‘zesde wijze’ beschrijft de ervaring helemaal opgenomen te zijn in Gods leven, en het besef dat alleen Gods minne aan het werk is. Hier ontdekt de mens zijn diepste adel: de vrijheid van de liefde zoals die in Gods leven beleefd wordt.

De ‘zevende wijze’ vormt opnieuw de keerzijde van dezelfde werkelijkheid. Het gaat om het mateloze verlangen om definitief bij Christus te zijn, om volledig in zijn goddelijk leven te mogen delen. Wanneer de mens hierin mag delen en ervaart ‘zoon in de Zoon’ te zijn, dan verlangt hij niets liever dan zich volledig als Christus te kunnen wegschenken. Gods leven en de deelname eraan is geen eindpunt waarin alles stilvalt, het is het begin van het ware leven.


		Deze korte toelichting is ontleend aan de inleiding op het boek Beatrijs van Nazareth, Seven manieren van minne Middelnederlandse tekst met een inleiding en hertaling door Rob Faesen S.J. Pelckmans, Kapellen, 1999, ISBN 90-289-2738-7 Dit boek is enkel nog in de abdij Nazareth te koop.